بفهمد و نظام بديع آن را درك كند ، ولى در اثر عدم مهارت كافى فائده و غرض بعضى از آلات و اجزاى ماشينى آن كارخانه را درك نكند و يا باثر غفلت و نادانى سرش مثلا بيكى از آلات آن كارخانه بخورد و بشكند ، آيا براى اين عاقل صحيح است كه كارخانه را مولود تصادف صرف و اتفاق محض بداند و بگويد سازندهء آن اراده و علم و قدرت نداشته ، راستى اين ادعا بىوجدانى نيست ؟ ما باز هم اين موضوع را در بحث حكمت خداوند بوجه بهتر تحليل ميكنيم . ( 7 ) تجربه‌هاى علمى ثابت نموده كه هر موجود مادّى معلول سبب مادّى ديگرى است و با وجود اين سببيّت مادّى ، احتياجى بتأثير فاعل مجرد و آفريدگار ما فوق طبيعت باقى نمىماند . اين گفته بفرض درست بودن آن ربطى بمطلب ندارد زيرا هدف ما علّت اولى ماديات و كائنات است كه يا اتم است و يا اتر و يا فاعل مختار مجرد ، و الّا يا دور لازم مىآيد و يا تسلسل و سابقا دانستيم كه دور و تسلسل محال است . همه اتفاق دارند كه رشته‌ى حوادث مادّى بايد بيك مبدئى كه علّت العلل و غير معلول باشد منتهى شود و هر كدام از دو چيزى كه نام برديم ( اتم ، اتر ، و بعبارت كلّى مادّه ) كه بعقيدهء ماديها مبدء و علّت عالم فرض شود اين دليل‌شان را باطل مىكند زيرا مادّه علّت مادّى ندارد . خوانندگان ما در مباحث پيشين بادّلهء قاطعه و شواهد عقليه